“We zijn in 2024 gestart met de M/V Kaffees,” leidde Mieke Luyts van Avansa Kempen de namiddag in. “We hebben toen samen met Rosa vzw een rapport uitgebracht over genderongelijkheid in ons land. Daar stond zoveel belangrijke informatie in dat we besloten er een gevolg aan te geven. We hebben de M/V Kaffees opgericht om de thema’s uit het rapport verder uit te diepen. Eerder kwamen al het menstruatiewelzijn en de menopauze op de werkvloer en de vrouw(on)vriendelijkheid van de openbare ruimte aan bod. Vandaag onderzoeken we hoe het komt dat vrouwen maar zelden toekomen aan een vrijetijdsbesteding, een hobby of gewoon aan plezier maken. En hoe we dat kunnen veranderen. Want iedereen heeft recht op plezier. Plezier is niet iets dat je moet verdienen.”

Diana Molano Rodriguez is een Colombiaanse vrouw die vijftien jaar geleden naar België kwam. “In Colombia gaat plezier maken over lachen, muziek en dansen. Dat gebeurt spontaan. In Europa halen vrouwen eerst hun agenda boven als ze plezier willen maken. Hier moet dat ingepland worden!”

Diana richtte met twee vriendinnen in Mol ‘Wij, vrouwen’ op. “De groep komt een keer per maand samen. We richten ons vooral tot vrouwen met een migratieachtergrond omdat we merken dat de vrijetijdsbeleving bij hen nog meer onder druk staat, maar iederéén is welkom. We organiseren kleinschalige en laagdrempelige activiteiten zoals knutselen of koken, maar daar hoef je niet aan deel te nemen als je niet wil. Samenzijn is het belangrijkste.”

Plezier is onbeschikbaar

Voor het theoretische luik van het M/V Kaffee ging Artemis Kubala in gesprek met Linda Duits, auteur van het boek ‘Leuk! Pleidooi voor plezier’. De Nederlandse sociologe is een experte op het gebied van genderongelijkheid. Ze wordt als ‘luid en tegendraads’ omschreven, en dat beschouwt ze als een compliment.

“Je kunt de begrippen plezier of geluk op veel manieren definiëren. Het is iets dat je ervaart, dat is duidelijk, maar voor de ene is een nachtje stappen plezierig en voor de andere een dag gaan vissen. Als je mensen vraagt wat geluk voor hen betekent, beginnen ze over hun werk of over hun gezin. Maar dat is geen geluk. Dat is een voorwaarde voor geluk. Door te zeggen wat geluk ‘niet’ is, komen we misschien nog het dichtst bij de definitie: ‘Geluk en plezier zijn fundamenteel onbeschikbaar’. Er is iets voor nodig om het te bekomen. En dat kan alles zijn: muziek voor iemand die graag danst. Of een berg voor iemand die graag skiet.”

Geluk en plezier zijn fundamenteel onbeschikbaar. Er is iets voor nodig om het te bekomen.

“In Europa proberen we, zoals Diana al zei, onze kansen op geluk te maximaliseren. Door de juiste wintersportkleding te kopen en door op het juiste moment naar het juiste bergachtige gebied te reizen, verhoogt een skiër zijn kans op geluk. Maar garanties krijgt hij nooit: het weer kan slecht zijn, een piste gesloten of een skilift kapot. Geluk laat zich niet plannen, al proberen we het wel.”

Religie en overheid

Er blijkt ook een sterke band te zijn tussen religie en plezier. “Zowel het katholicisme als het protestantisme plaatsen gevaartekens bij het begrip plezier. Zolang het de gemeenschap dient, zoals bij kermissen of carnaval, wordt het wel toegestaan. Maar van individueel plezier zeggen religies al snel dat het contraproductief is voor de gemeenschap. Individueel plezier wordt beschouwd als ijdel of losbandig. “Ledigheid is des duivels oorkussen” luidt het gezegde: wie zich vermaakt, is in handen van de duivel. Via de religie is dat ook in onze cultuur geworteld. In sprookjes, sagen en legendes leggen de genietende luieriken het altijd af tegen de naarstige werkers. Zo wordt er een zedenles gekoppeld aan de plezierbeleving. Als we te veel plezier maken, draait alles in de soep. Dat is de kerngedachte. Niet alleen de religie, ook de overheid doet zijn duit in het zakje. Het gokken, het gebruiken van alcohol of verdovende middelen wordt aan banden gelegd. Denk ook aan de coronamaatregelen. Waarmee ik niet zeg dat door de overheid opgelegde beperkingen per se verkeerd zijn. Immers, het plezier van de ene mag het plezier van de andere niet bederven en daar is regelgeving voor nodig. De overheid speelt dus een bepalende rol in welk plezier wel of niet wordt gedoogd.”

Stiefzussen van plezier

Dankzij de religie, de overheid en onze cultuur zitten de ‘gevaren van plezier’ zo ingebakken dat we ze zijn gaan geloven. Linda Duits noemt ze de ‘drie stiefzussen’ van plezier: schuld, schaamte en spijt. “De drie stiefzussen kijken altijd over onze schouder mee en duiken heel dikwijls op nadat we ons goed hebben vermaakt. De ene vindt dat je te uitbundig was, de andere zegt dat je te veel gedronken hebt en de derde zegt dat je niks nuttigs gedaan hebt. Schuldbesef, dus. Als het ons al eens lukt om ons goed en ongeremd te amuseren, hebben we er nadien spijt van.”

Linda ziet ook een sterk verband tussen plezier en gender. “Plezier is heel gendergevoelig. Van oudsher wordt het behagen van de man als belangrijk beschouwd. Het plezier van de vrouw is dus ondergeschikt aan dat van de man. Het plezier van de vrouw is dus vaak ondergeschikt aan dat van de man. Dat zie je niet alleen in relaties en seksualiteit -waar vrouwen nog vaak leren om vooral de ander te plezieren in plaats van zich af te vragen: wat wil ik zelf eigenlijk? – maar ook breder in onze cultuur. Soms is dat heel extreem: denk maar aan de zedenpolitie in sommige moslimlanden die vrouwen beteugelt die zich te ‘vrij’ gedragen of kleden. Maar vergis je niet: ook in onze eigen cultuur zit de banalisering van het vrouwelijk plezier diep. Naar een soapserie kijken of een stationsroman lezen, is minderwaardig, terwijl het voetbal tot kunst verheven wordt. Om de finesses van het voetbal te begrijpen, heb je voor- en nabesprekingen nodig alsof het een specialisatierichting aan de universiteit betreft.”

Plezier is gendergerelateerd. Wat vrouwen leuk vinden, wordt snel als minderwaardig beschouwd, terwijl het voetbal tot kunst verheven wordt.

Linda breekt een lans voor meer plezier. “Het geeft je energie, het helpt om sociale contacten te leggen of te verstevigen. Maar er is zeker ook een nut voor de gemeenschap. Daarvoor verwijs ik graag naar een studie die men ooit maakte: in wijken waar buurtcafés verdwijnen, treedt verzuring op en wordt meer op extreem rechts gestemd dan elders. Dat zegt iets!”

“Maak dus plezier, liefst samen met anderen. Laat de drie stiefzussen nooit de overhand nemen, en beoordeel ook het plezier van anderen niet. Gun iedereen zijn plezierbeleving, hoe verschillend die ook mag zijn van de jouwe.”

UIT DE DIALOOGTAFELS

Aan vier dialoogtafels werden ideeën uitgewisseld over hoe je als organisatie of vereniging vrouwen meer plezier en vrije tijd kan laten ervaren.

1/ Nieuwkomers en vrije tijd

We schoven aan bij de groep die specifiek over nieuwkomers wilde brainstormen, want verenigingen kunnen wel degelijk ondersteuning bieden in het zich thuisvoelen van nieuwkomers. Door mensen samen te brengen in hun vrije tijd. Hoe maak je je vereniging nieuwkomervriendelijk? Hoe benader je hen? “Dat is een intensief proces,” zegt iemand. “Je moet hen niet één keer vragen om te komen, maar misschien wel vijf keer. Het begint met een officiële uitnodiging, zoals een flyer of een mail. Daarna moet je hen ook nog eens persoonlijk vragen om te komen; hen laten voelen dat ze écht welkom zijn. Zelfs als ze toezeggen, laat je hen niet los. Dan pols je regelmatig nóg eens of ze wel zeker komen. Het is intensief, maar die aanklampende aanpak wérkt.”

“Ook het aanstellen van een brugfiguur in je vereniging kan heel zinvol zijn. Je zou ervan schrikken hoe vaak dingen fout lopen die héél gemakkelijk vermeden hadden kunnen worden. Dat gaat dan om domme misverstanden. Een brugfiguur kan veel van dat soort problemen oplossen.”

Een vereniging verlaagt de drempel ook enorm als ze activiteiten organiseren wanneer de kinderen op school zijn. “Voor kinderen zorgen is immers een van de meest aangehaalde redenen om een activiteit niet te kunnen bijwonen. Zorg ook voor halal of vegetarische voeding als je eten voorziet. Ook dat is dikwijls een doorslaggevend argument om wel of niet te komen.”

Een laatste tip die werd gegeven: “Stel jezelf voortdurend in vraag: wat kun je nog meer doen? Tijden veranderen en nieuwkomers veranderen mee. Vandaag moet je nieuwkomers anders aanspreken dan tien jaar geleden. Alles evolueert. Het is ook altijd een goed idee om je in de plaats te stellen van een nieuwkomer. Som eens tien of twintig redenen op om niet naar een activiteit te komen. Ga daarmee aan de slag en bekijk hoeveel je er als vereniging van kunt wegwerken.”

2/ Over verenigingen

Aan de dialoogtafel van Femma kwam het verenigingsluik aan bod. Vrije tijd vraagt bewuste planning, zowel voor deelnemers als organisatoren. Financiële drempels bemoeilijken vaak de toegankelijkheid, al biedt UiTPas hiervoor een gedeeltelijk antwoord. Centraal in het gesprek stond de maatschappelijke waarde van samenkomen: verenigingen worden gezien als een tegenwicht voor individualisering, verzuring en verrechtsing, en Femma benadrukt daarbij haar politiserende rol. Tegelijk staan verenigingen onder druk door teruglopende overheidssteun. Samenwerking, bijvoorbeeld met dienstencentra of via creatieve initiatieven zoals een lokaal WhatsApp-kanaal in Herentals, biedt kansen.

3/ Hoe kan een lokaal bestuur tegemoet komen in het vrijetijdsaanbod?

In Vlaanderen wordt vrije tijd vaak gepland, soms maanden op voorhand. Zelfs een simpele activiteit vraagt hier vaak inschrijving, betaling en agenda-afspraken. Hoe maken we als gemeente meer spontaniteit mogelijk? Vrije tijd en ontspanning werken het best wanneer inwoners zelf initiatief kunnen nemen en activiteiten mee vormgeven. De gemeente kan daarbij een faciliterende en ondersteunende rol hebben.

Ontmoeting blijft essentieel in het aanbod, zeker omdat sommige gemeenschappen eerder gesloten zijn en mensen elkaar niet vanzelfsprekend leren kennen. Nieuwkomers zoeken ook andere activiteiten dan mensen die er al langer wonen. Daarom is het belangrijk dat een gemeente inzet op cultuursensitief werken met initiatieven die ontmoeting stimuleren. Samen sporten, samen bewegen of samen vieren kan een verbindende factor zijn, maar dat vraagt wel een cultuurverandering op lange termijn. Tot slot, een basisstructuur blijft nodig: laagdrempelige initiatieven zoals een gratis wekelijkse wandeling in het bos, zonder inschrijving of vaste verplichtingen, maken spontane deelname mogelijk. Een te sterk opgelegd of te strikt geregisseerd aanbod (inschrijven, betalen, vast engagement) spreekt vaak minder aan.

4/ Creatieve workshop

Aan de creatafel werd een plezierboom geknutseld. De groep koos voor een hoge boom met wortels die verwijzen naar onze geschiedenis, de stam is het nu en de kruin kijkt naar de toekomst. Tijdens het maken van de boom, wisselden de deelnemers persoonlijke ervaringen uit over wanneer, hoe en aan wat zij plezier beleven. Ze gebruikten materiaal waarmee ze plezierbelevingen associëren zoals blauwe glitters voor de zee of bloemen die verwijzen naar het plezier van bloemen in de tuin. “Toen ik klein was, leerde een babysit mij een bootje vouwen: een sampam uit de strip ‘de sissende sampam van Suske en Wiske’. Wij mochten geen strips lezen, want mijn vader vond dat minderwaardig. Dat plezier werd ons onthouden,” vertelt een deelnemer. Wat opviel: praten over plezier maakte de groep rustiger; er kwam spontaan ruimte voor elkaars verhalen; men herkende zichzelf in het verhaal van de ander en er werd gelachen.

Na de dialoogtafels was het tijd om de inzichten om te zetten in concrete voornemens. Elke deelnemer werd uitgenodigd om op een post-it een actiepunt, een idee of een belangrijke les te noteren die ze meenamen naar hun eigen organisatie of leven.

5 tips om te onthouden:

1. Neem plezier ernstig

Plezier is geen luxe. Het draagt bij aan welzijn, verbinding en participatie. Vrije tijd hoeft niet altijd nuttig of productief te zijn.

2. Don’t yuck someone else’s yum

Niet iedereen beleeft plezier op dezelfde manier. Wat voor de ene persoon waardevol of ontspannend is, kan voor iemand anders onbegrijpelijk lijken. Vertrek vanuit nieuwsgierigheid in plaats van oordeel.

3. Ga actief op zoek naar wie niet vanzelf komt

Mensen vinden niet altijd spontaan de weg naar je aanbod. Persoonlijk contact, vertrouwen en aanklampend werken, maken vaak het verschil.

4. Maak ruimte voor ontmoeting

Plezier ontstaat vaak niet door de activiteit zelf, maar door de mensen die je er ontmoet. Voorzie ruimte om te blijven hangen, praten en verbinding te maken.

5. Bekijk je aanbod door de bril van plezier

Vraag jezelf af: voor wie voelt dit aantrekkelijk, toegankelijk en leuk? En wie bereiken we vandaag nog niet?

Bekijk alle foto’s van dit M/V Kaffee

Foto’s © Stes

Dit M/V Kaffee was een warme samenwerking van Avansa Kempen, Femma, Lokaal bestuur Mol, KLIK van Welzijnszorg Kempen en Wij, Vrouwen.