Leen Bastiaansen, beleidsmedewerker seksuele integriteit bij Sensoa, opende de middag met enkele cijfers en feiten over het onveiligheidsgevoel dat vrouwen ervaren in de openbare ruimte. “Bij Sensoa werken wij rond seksueel grensoverschrijdend gedrag in het algemeen. Dat is niet één op één het thema van vandaag, maar het raakt er wel sterk aan, want het is een gegenderd probleem en het speelt zich vaak af in de openbare ruimte.”

“Onder seksueel grensoverschrijdend gedrag verstaan wij alle vormen van seksuele interacties waarbij iemands grenzen overschreden worden, waarbij iemands integriteit of waardigheid wordt geschonden. Dat kan veel verschillende vormen hebben, zowel verbaal als non-verbaal. In de openbare ruimte kan het bijvoorbeeld gaan om iemand lang aanstaren of iemand volgen op straat. Samengevat: alle vormen van gedrag waardoor iemand anders zich onveilig voelt.”

Uit onderzoek bij 16- tot 69-jarigen blijkt dat maar liefst 64% van de mensen ooit seksueel grensoverschrijdend gedrag heeft meegemaakt. Dat is enorm veel. Toch maakt niet iedereen even veel kans om het mee te maken. In de trieste poll van de meest kwetsbare groepen staan vrouwen met stip op één. Maar liefst 81% van hen heeft ooit al zulke ervaringen meegemaakt.

“De mentale impact van grensoverschrijdend gedrag is niet te onderschatten: angst, post-traumatische stress … Velen geven aan zich angstig en onveilig te voelen in de openbare ruimte. Jongeren mijden bepaalde plaatsen of nemen een andere route om op hun bestemming te komen. Dat zorgt voor een sociale inperking. Iedereen heeft vrije toegang tot de openbare ruimte, maar in de praktijk zien we geen evenwaardige toegang tot deze publieke ruimte.”

‘Safer Cities’ in de Turnhoutse praktijk

Tijd dus om te bekijken hoe je er in de praktijk mee aan de slag kan. Dat gebeurt in dit M/V Kaffee in drie workshops. In de eerste workshop ‘Safer Cities’ vertellen Wouter Stes van Plan International en Gunter Van Avondt van Stad Turnhout hoe zij de stad veiliger willen maken voor meisjes en vrouwen. Plan International heeft daarvoor het Safer Cities-programma ontwikkeld, waarin onderzoek, participatie, campagnes en beleidsaanpassingen samenkomen. Bedacht in en voor internationale wereldsteden, pakte Stad Turnhout het vast. De stad doorliep het traject en zet nu concrete stappen naar een veiligere stad voor iedereen, dus ook voor meisjes en vrouwen.

Gunter Van Avondt licht toe: “Aanleiding waren een aantal meldingen van geweld op straat en mensen die aangaven dat ze zich geïntimideerd voelden. We kozen voor een gemeentebreed participatief traject waarbij we over alle diensten heen acties ontwikkelden. We begonnen met een analyseluik: waar zitten de issues en wat zijn de situaties waarin we grensoverschrijdend gedrag opmerken in de stad. We werkten daarvoor onder andere met een digitaal platform waarop mensen aangeven waar en wanneer ze zich onveilig voelden. De rapporten en verslagen hebben we gebundeld en geanalyseerd.”

“Sensibilisering is enorm belangrijk, minstens om het debat open te trekken. Een aanpak kan pas slagen als de volledige bevolking mee is in het verhaal en mee zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid opneemt. Als sluitstuk van de coaching maakten we een beleidsaanbevelingenrapport dat de aanzet werd voor de opmaak van een lokaal actieplan. Daarin zijn 5 pakketten aangeduid, elk met een eigen trekker: de lokale politie, de preventiedienst, de diensten omgeving, jeugd en communicatie.”

5 werkpakketten

1- “Het actieplan van de politie mikt vooral op drempelverlagend werken. De agenten engageren zich om meer uit de combi te komen. Zo zijn ze makkelijker aanspreekbaar en kunnen ze eenvoudiger contact maken met de burger. We begrijpen dat dit een cultuurverandering is en een werk van lange adem. Maar de wil is er. En er is meer. Het fietsteam in Turnhout is verdubbeld in aantal. We gaan van zes naar twaalf agenten die heel makkelijk aanspreekbaar zijn. Er zijn ook twee inspecteurs die als jongerenagent tijd in hun werkschema krijgen om zich te richten op de jonge Turnhoutenaar.”

“Qua handhaving en controle hebben we vooral hard ingezet op de horeca. De politie is sterk aanwezig op hotspots, zoals de Grote Markt op zaterdagavond. We zetten ook in op kwaliteitsverbetering. Zo kan je nu bijvoorbeeld kiezen of je verhoord wordt door een mannelijke of vrouwelijke agent. Het is belangrijk dat mensen zich op hun gemak voelen en hun verhaal kunnen doen. Ook de nazorg is nu beter, via aan geoptimaliseerd systeem van briefings tussen de verschillende ploegen. Op de planning staan nog opleidingen rond omgaan met diversiteit.”

2- “In het actieplan openbaar domein focussen we op een van de pijnpunten: zitbanken die niet goed onderhouden werden. Ze worden nu regelmatig schoongemaakt en als dat niet lukt vanwege de locatie, verhuizen we de bank naar een andere plek. We willen niet enkel inzetten op schoonmaken, maar ook op gedragsbeïnvloeding. Zo experimenteren we met ‘pratende vuilnisbakken’.”

3- “Ons actieplan jeugd richt zich op sensibilisering van jongeren, in eerste instantie via jeugdwerkers. We zitten regelmatig samen met coördinatoren van verschillende jeugdwerkingen om te bepalen waar problemen zich voordoen en waar we met de jeugdwerkers naartoe kunnen gaan om te connecteren met jongeren. We bekijken hoe we op fuiven en evenementen de veiligheid kunnen garanderen. Zo komt er een opleiding tot fuifcoach, een functie die we in de toekomst ook willen inschrijven in het subsidiereglement van de stad. Overigens slagen niet alle initiatieven. Zo hebben we geëxperimenteerd met een fietspool, voor jongeren die samen van en naar een fuif konden fietsen. Dat hebben we niet kunnen realiseren.”

(Lees verder onder de foto)

4- “Het actieplan voor de preventiedienst omvat onder andere de omstaanderstraining. Iedereen die zich in de publieke ruimte beweegt, moet mee verantwoordelijkheid opnemen. Dat is vaak nog een probleem. In zowat de helft van de situaties geven slachtoffers aan dat er omstaanders aanwezig waren, maar dat die niet altijd hulp hebben geboden. Onze boodschap is: ongeacht wie je bent en wat de context is, er is altijd iets dat je kan doen. 140 medewerkers van de stad Turnhout hebben die training intussen gevolgd. Het is geen verplichte training, dus we hebben niet iedereen kunnen bereiken, en dat vind ik een beetje jammer. Het zou eenvoudiger zijn om te kunnen communiceren dat je bij élke medewerker terecht kan bij problemen. We werken ook met een nieuw meldingssyteem om overlast aan te geven. Het opzetten van ‘safe spaces’ waar je naartoe kan als je iets aan de hand hebt, is nog in ontwikkeling.”

5- “Ons vijfde actieplan zit op het domein communicatie en is ondersteunend naar de andere acties toe. We werken aan een communicatieplan dat gaat over netheid en veiligheid.”

City Confessions

De tweede workshop was het interactieve bordspel City Confessions, begeleid door Rafke Pijls van ZijKant. De spelers werden geconfronteerd met ogenschijnlijk onschuldige tot duidelijk grensoverschrijdende situaties. Als speler ervaar je hoe het voelt wanneer je eigen grenzen overschreden worden. De nadruk lag vooral op de rol van de omstaander: Grijp je in? Hoe dan precies? Door je in die rol te verplaatsen, leerde je de verschillende mogelijke reacties én hun impact kennen.

Op onderzoek in de publieke ruimte in Geel

In de derde workshop trokken deelnemers samen met Sabine Miedema van Kind en Samenleving op verkenningstocht door Geel. Ze bezochten onder meer het zwembad, de jeugddienst, de middelbare school, de sporthal en het stadspark, en bekeken deze openbare plekken vanuit het perspectief van meisjes tussen 10 en 14 jaar. De wandeling leverde waardevolle inzichten op over hoe de publieke ruimte inclusiever en aantrekkelijker kan worden ingericht voor jonge meisjes.

Een paar tips!

• Zitbanken die tegenover elkaar staan, zijn gezelliger om in groep te praten.
• Een ‘chillspace’ zoals schommels, trappen of hangmatten nodigt uit tot ontspannen.
• Heuvels in het landschap blijken bijzonder populair, ook spelelementen zoals klimbomen, trampolines, rotsklimmen en skatezones.
• Denk aan beschutte plekken tegen regen of zon (schaduwzones, drinkfonteinen).
• Gebruik hippe, levendige kleuren.
• Investeer in goede verlichting, indirect sfeerlicht, lichtslingers…
• Voorzie een centrale zone waar ouders makkelijk toezicht kunnen houden.

Goed doordachte ingrepen kunnen een groot verschil maken in hoe meisjes zich voelen in de openbare ruimte.

Dit vonden de deelnemers ervan

Natalie werkt bij de dienst Gelijke Kansen van de stad Geel en nam enthousiast deel aan de workshop ‘Safer Cities’. “We hebben eerder al eens een halve dag vorming gevolgd rond toegankelijkheidsscans. Het idee blijft bestaan dat wij in Geel hetzelfde kunnen bewerkstelligen als in Turnhout. De thema’s die vandaag besproken zijn, kunnen boeiend zijn voor heel verschillende bevolkingsgroepen. De uitdagingen op vlak van seksueel grensoverschrijdend gedrag, kan je ook op andere gebieden overdragen. Wat ik uit de workshop heb onthouden is dat een aanpak vooral werkt wanneer er mensen uit verschillende beleidsdomeinen hun schouders onder zetten.”

Ook Viviane schoof geïnteresseerd aan: “Ik ben in het verleden politiek actief geweest en ik vind het een belangrijk thema. We kijken daarvoor nogal gemakkelijk eerst naar grotere steden, maar ook in kleinere gemeenten is het een belangrijk onderwerp! De bevolking wordt daar diverser en die diversiteit brengt angst mee. Na deze workshop heb ik een beter zicht op de problematiek én op de mogelijke aanpak.”

Jefke volgde in Turnhout de omstaanderstraining: “Ik maak heel graag reclame voor de omstaanderstraining bij de verenigingen en organisaties waar ik kom. Als ik hoor dat er jonge meisjes zijn die niet naar een fuif gaan omdat ze zich er onveilig voelen … dat mag toch niet! Zelf heb ik ook al ondervonden dat er zich een moeilijke situatie voordoet op straat en niemand reageert… Nadenken over hoe we kunnen reageren is belangrijk, zowel voor jong als voor minder jong.”

Meer weten?

• Alles over het bordspel ‘City Confessions’ vind je op de website van ZIJkant.
• Alle informatie over het project ‘Safer Cities’ vind je op de website van Plan International via deze link. Ook de inspiratiegids voor lokale besturen kan je er downloaden!
• De toolbox ‘Veilige Publieke Ruimte’ voor lokale besturen download je op deze pagina op de website van Sensoa.
• De publicatie van het onderzoek ‘Meisjes in de publieke ruimte’ download je op de website van Kind en Samenleving.
• Wil je meer weten over de omstaanderstraining of zelf één organiseren? Kijk op deze pagina en contacteer ons!
• Het rapport van het genderonderzoek ontvangen? Bekijk de online versie of vraag een gedrukt exemplaar bij Mieke.

Bekijk alle foto’s van dit M/V Kaffee 

Foto’s © Chris Stessens