“Genderbewust worden is een levenslang proces: zo diep is gender doorgedrongen in ons onderbewustzijn.” Bij de lancering van het rapport, gemaakt door Zoë Velghe, schuwt zij de cassante opmerkingen niet. Actrice, auteur en regisseur Maaike Neuville treedt haar bij: “We kunnen nog grote stappen zetten in het nuanceren van de man-vrouwbeeldvorming. Voor mij persoonlijk is dat een missie geworden.”

In een gesprek met moderator Anja Daems leggen beide gesprekspartners de vinger op de wonde. Een gapende wonde, zo blijkt uit het rapport van Zoë.

Mannen verdienden in 2021 gemiddeld 21% meer dan vrouwen. 70% van de leidinggevende functies zijn in handen van mannen. Per dag besteden vrouwen gemiddeld 80 minuten meer aan het huishouden dan mannen. Vrouwen hebben per dag 44 minuten minder vrije tijd, tijd voor zichzelf, dan mannen. 98% van de huishoudhulpen zijn vrouwen. Slechts 26% van de hoogleraars zijn vrouwen, terwijl dat in het basisonderwijs 88% is. Zes van de zeven burgemeesters zijn mannen… En zo kunnen we nog lang doorgaan. Genderongelijkheid is overal. Vaak zichtbaar, maar even vaak verborgen en onzichtbaar. Dat maakt het extra moeilijk.

Lees of download het volledig rapport 

Diepgeworteld

Wat verstaan we precies onder genderongelijkheid? Zoë Velghe, aan het werk bij vzw RoSa, het kenniscentrum dat werkt rond gender en feminisme: “Met ‘gender’ bedoelen we het geheel van sociale normen, verwachtingspatronen en ideeën die er bestaan over man of vrouw zijn. Genderongelijkheid is dus de ongelijkheid die daaruit voortvloeit.”

“Op veel vlakken is genderongelijkheid heel zichtbaar,” zegt Zoë, “maar het tegendeel is waar. Het probleem is immers dat de genderongelijkheid zo diepgeworteld is in onze cultuur dat we het soms amper herkennen, hoewel het er wel degelijk is. Als genderongelijkheid in het nieuws komt of als we er met vrienden over praten, hebben we het bijna uitsluitend slechts over de duidelijk zichtbare problemen: mannen verdienen gemiddeld meer dan vrouwen en ze bekleden meer topfuncties. Maar wist je dat bij het innemen van geneesmiddelen vrouwen 60% meer kans hebben op bijwerkingen dan mannen? Ook dat heeft alles te maken met genderongelijkheid, want medicamenten worden vooral getest op mannen. Negeert men de vrouwen bewust? Ik ben zeker van niet. Maar zonder het meteen kwaad te bedoelen, gaan veel onderzoeken ervan uit dat vrouwen gewoon mannen zijn met borsten en een vagina, maar vrouwen- en mannenlichamen verschillen meer dan dat.”

“Nog een mooi voorbeeld daarvan vinden we in de voetbalwereld. 200.000 meisjes en vrouwen spelen voetbal in België en Nederland, maar de eerste voetbalschoen die op maat van een vrouwenvoet ontwikkeld is, is nog maar pas op de markt gekomen. Vrouwen hebben gewoon altijd met mannenschoenen gevoetbald, en niemand heeft daar ooit bij stilgestaan.”

Er is duidelijk ‘nee’ gezegd

Maaike Neuville is als actrice, film- en theatermaakster en auteur heel nauw betrokken bij de genderthema’s. “Het zijn die onbewuste en ook moeilijkere verhalen die mij het meest interesseren,” zegt ze. “Die komen niet zo dikwijls in de pers, juist omdat ze niet eenvoudig te vertellen zijn. Ik heb, net als iedereen, in de kranten de MeToo-verhalen gelezen. In hoofdzaak komen die allemaal op hetzelfde neer: er is duidelijk ‘nee’ gezegd en daar is geen gevolg aan gegeven. Maar ik herken mij niet in deze verhalen, en veel vrouwen met mij. De realiteit is veel subtieler en genuanceerder dan dat. Er kan wel degelijk sprake zijn van grensoverschrijdend gedrag, zónder dat er expliciet ‘nee’ gezegd is. Ik heb daar een boek over geschreven.”

In Maaike Neuvilles boek ‘Zij.’ voert actrice Ada een zelfgeschreven monoloog op die alles te maken heeft met genderongelijkheid. “Ada heeft het verhaal over Ifigeneia bewerkt, de vrouw die door haar eigen vader wordt opgeofferd om de goden gunstig te stemmen en ten oorlog te kunnen trekken. Eerst weigert Ifigeneia haar leven te geven, maar een dag later stemt ze toch toe. Wat zit er tussen de eerste ‘nee’ en de uiteindelijke ‘ja’? Wat heeft haar van gedachte doen veranderen? Daar gaat ‘Zij.’ over.”

“Ifigeneia speelt zich af in de Griekse Oudheid. Het oorspronkelijke verhaal werd geschreven door Euripides. Wat doet dat met ons, vrouwen, wanneer Euripides Ifigeneia laat zeggen dat het beter is dat er 10.000 vrouwen sterven dan dat er één man sneuvelt op het slagveld? Die Griekse tragedies zijn de bakermat van onze cultuur!”

Genderbewustzijn

De stap naar de hedendaagse film- en theaterwereld is klein. Maaike Neuville: “Twee jaar geleden werden de Ensors genderneutraal gemaakt. Maar zowel in 2022 als in 2024 gingen de acteerprijzen alleen naar mannen. Het gaat er mij niet om of dat verdiend is of niet. Je moet één laag dieper kijken. Geloofwaardig een vrouw neerzetten is niet zo simpel als die vrouwenrol door een man geschreven werd. Als ik alleen naar mijn eigen ervaring kijk, was dat in meer dan 60% van de gevallen zo. Het zou ook helpen als een jury over de Ensors zou beslissen. Nu worden de laureaten door de film- en tv-industrie zelf gekozen. Als je er een jury over zou laten debatteren, kan je ervoor zorgen dat genderbewustzijn een plaats krijgt in dat debat.”

Zoë Velghe: “Veelzeggend is ook de Bechdeltest. Om voor die test te slagen, moet een film twee vrouwelijke personages bevatten, het hoeven geen hoofdrollen te zijn, maar ze moeten wel een naam hebben, en ze moeten minstens één gesprek voeren dat niet alleen over mannen gaat. Je zou toch denken dat je met die eisen de lat niet heel hoog legt. Wel, 60% van de Belgische films slaagt niet voor deze test. Het geeft weer maar eens aan hoe stereotiep vrouwen worden afgeschilderd. Maar pas op: genderongelijkheid gaat niet alleen over vrouwen. Het kan even goed over mannen gaan.”

“Daarom pleiten we voor genderbewustzijn: je bewust zijn dat er verschillen zijn en die verschillen op zo’n manier benaderen waardoor die niet tot ongelijkheden leiden. Om het met een duidelijk voorbeeld aan te tonen: vrouwen gaan in de menopauze, mannen niet. Als een bedrijf een menopauzebeleid voert, is dat in principe niet genderneutraal, want het geldt niet voor mannen. Maar het is wel genderbewust, want het zorgt ervoor dat vrouwen comfortabeler kunnen werken en dus niet moeten inboeten aan comfort tegenover mannen. Dat genderbewust worden is een lang en langzaam proces. Ik ben er al mijn hele leven mee bezig, en ook ik moet nog stappen zetten.”

Avansa in actie

Uit het publiek kwam de reactie dat de evolutie naar meer gendergelijkheid en meer genderbewustzijn wel heel langzaam gaat. “50 jaar geleden klopten vrouwenbewegingen al op diezelfde nagel.”

Maaike Neuville relativeert: “Het gaat traag. Tergend traag zelfs. Maar in het licht van de geschiedenis gaat het supersnel. Eeuwenlang is er nauwelijks iets veranderd. De laatste 50 jaar zijn er, mede dankzij de vrouwenbewegingen, meer stappen gezet dan in een millennium. We komen van ver, maar er is nog een lange weg te gaan.”

Zoë Velghe sluit af met een positieve noot: “De situatie verbetert voortdurend. Daar zorgen organisaties voor die het thema onafgebroken onder de aandacht brengen. Die positieve bijdragen en verwezenlijkingen staan ook in het rapport dat ik voor Avansa Kempen schreef.”

Om de avond af te sluiten, deelde Mieke Luyts van Avansa de actieplannen van Avansa Kempen mee:

“Tot nu toe deed Zoë het grote werk. Wij vroegen haar een rapport te schrijven over genderongelijkheid.

Nu is het aan ons. Wij gaan daar mee aan de slag. We gaan themacafés organiseren rond de verschillende thema’s die Zoë in haar verslag aanhaalt. Iedereen is welkom op die themacafés. De bedoeling is dat we daar reflecteren op het rapport en concrete voorstellen lanceren om de bestaande vormen van genderongelijkheid in bedrijven, verenigingen en organisaties weg te werken. En iedereen kan meedoen en zijn steentje bijdragen.”

> Geïnteresseerden voor de THEMACAFÉS kunnen mailen naar Mieke via mieke.luyts@avansa-kempen.be

De lancering van het rapport @UGC Turnhout op 27 mei

©stes