“Sinds de jaren ’60 is er in België rond vrouwenrechten veel veranderd op korte termijn, het resultaat van het werk van activisten en feministen waardoor het lijkt dat de strijd gestreden is”, zegt onderzoeker Zoë Velghe.

“Maar niets is minder waar. Kijken we naar de loonkloof, dan verdienen vrouwen in België vandaag gemiddeld 21% minder dan mannen. En dat is gelinkt aan de zorgkloof: vrouwen werken vaker deeltijds omdat ze in de meeste gezinnen instaan voor het overgrote deel van het huishouden en de zorg voor kinderen. Deze zorg valt amper te combineren met een voltijdse job, waardoor heel wat vrouwen genoodzaakt zijn om deeltijds te werken en ze ook minder verdienen. Bovendien komen vrouwen vaker terecht in sectoren – zoals de dienstensector – waar deeltijds werk de norm is en krijgen ze minder kansen om op te klimmen. Maar in hoeverre is dit een vrije keuze? Want van jongs af aan krijgen ze bepaalde verwachtingen geprojecteerd.

Een concreet voorbeeld: kijk naar de crisis in de kinderopvang. Er zijn veel gezinnen die geen opvang vinden. Wie gaat deeltijds werken? Als de partner meer verdient, dan is de keuze voor veel gezinnen snel gemaakt; in de meeste gevallen blijven de moeders thuis. Een andere reden om deeltijds te gaan werken, zijn de andere sociale en maatschappelijke verwachtingen die we hebben tegenover moeders en vaders. De huisman verdenken we vandaag van een gebrek aan professionele ambitie. De huisvrouw associëren we met de liefdevolle moeder.”

Bij genderongelijkheid hebben we neiging om te starten vanuit het perspectief van de vrouw. Kijkt dit onderzoek ook naar de man?

“Jazeker. Door de jaren heen hebben vrouwen zich verenigd en georganiseerd in de emancipatiestrijd omdat ze eeuwenlang tweederangsburgers waren, juridisch, economisch en maatschappelijk. Mannen hebben dat niet hoeven doen en stellen nu vast dat ze zelf ook last hebben van stereotypering en ongelijke normen. Maar ook zij botsen op drempels. Want wanneer het gaat over fysieke en mentale gezondheid wijst onderzoek uit dat mannen minder snel professionele hulp zoeken dan vrouwen. Ze stellen een bezoek aan de dokter en de psycholoog makkelijker uit, waardoor hun probleem vaker al ver gevorderd is wanneer ze dan toch bij een hulpverlener aankloppen. Ook weer een gevolg van onze sociale en maatschappelijke verwachtingen, in dit geval dat mannen sterk zijn en er wel zullen doorkomen.

Die drempel ervaren mannen ook als ze geboorteverlof willen opnemen. Bijna 1 op de 8 mannen ondervindt hierbij problemen op het werk: negatieve commentaren van leidinggevenden, fronsende reacties van collega’s. Of zelfs dreiging tot ontslag. Het zijn zeker niet alleen vrouwen die aan het kortste eind trekken. Vandaag zijn er bijvoorbeeld campagnes om meisjes in het onderwijs te stimuleren voor STEM-richtingen of om ingenieur te worden. Bij mannen zien we die campagnes om hen ook naar zachtere beroepen te leiden veel minder.”

Mieke Luyts, trekker van het thema gender binnen Avansa Kempen haakt in:

Mieke: “De keuzes die we als mens maken, lijken individuele keuzes. Uit dit onderzoek blijkt duidelijk dat er iets in onze maatschappij aanwezig is dat maakt dat we bepaalde verwachtingen hebben over mannen en vrouwen. Als je als jongen kinderverzorger wil worden, loop je tegen drempels. Terwijl het oké mag zijn voor mannen om te zorgen voor kinderen. Zij mogen dat ook leuk vinden. Gender is geen apart ding. Het zit onbewust overal in.”

Zoë: “Onze hersenen hebben hokjes nodig, zodat we snelle beslissingen kunnen nemen. Deze hokjes helpen, maar ze moeten breder worden. Zo gunnen we mensen meer keuze en de capaciteit om hun interesses en talent zelf te ontdekken.”

De studie neemt 6 thema’s onder de loep: economie en arbeid en zorg, onderwijs en opvoeding, geweld en discriminatie, lichaam en geest, politiek en beleid, vrije tijd en sport en cultuur. Zoë, wat is voor jou de meest frappante vaststelling?

“De moederschapsboete en vaderschapspremie. Dat houdt in dat het krijgen van kinderen een grotere impact heeft op de carrière van vrouwen dan op die van mannen. Vrouwen met kinderen maken bijvoorbeeld minder gemakkelijk kans op promotie omdat heel wat werkgevers ervan uitgaan dat hun prioriteit bij hun gezin ligt, terwijl het hebben van kinderen bij mannen net een positief effect heeft op hun promotiekansen. Bovendien stagneert het loon van vrouwen vanaf 35 tot 44 jaar – heel vaak de periode waarin er voor kleine kinderen wordt gezorgd -, terwijl het loon van mannen wel blijft stijgen met de leeftijd.

Ook het aantal vrouwen dat deeltijds werkt, stijgt naarmate er meer kinderen in het gezin zijn. Terwijl het aantal kinderen weinig invloed heeft op het aantal werkuren van de mannen. In gezinnen met 3 of meer kinderen werkt de helft van de mama’s deeltijds in vergelijking met 8% bij de papa’s.”

Blijkt dat er ook een grote genderdatakloof is?

“Heel wat onderzoek is gebaseerd op een doorsnee man. Autogordels worden doorgaans meer met mannen dan met vrouwenlichamen getest. Als ze al met vrouwelijke dummy’s testen, zitten zij heel vaak op de passagiersstoel en niet op de bestuurdersstoel.

Zo blijkt ook dat vrouwen veel meer kans hebben op bijwerkingen van medicatie dan mannen. We weten veel meer over hart- en vaataandoeningen in het algemeen dan over bijvoorbeeld de langetermijneffecten van hormonale anticonceptie. Omdat hart- en vaatziekten doorgaans meer bij mannen voorkomen en die dus vaker worden onderzocht. Om het met andere woorden te zeggen: veel auteurs en onderzoekers gaan ervan uit dat we veel meer zouden weten over hormonale anticonceptie als ook mannen dat zouden nemen.

Een ander voorbeeld: gezondheidsapps die met toeters en bellen aan het grote publiek worden voorgesteld, bevatten geen formules die rekening houden met de menstruatiecyclus. Terwijl de biologie van vrouwen nu eenmaal andere noden heeft. Als het over onderzoeken en beslissingen gaat, zitten er nog altijd weinig vrouwen aan tafel.”

Streven we naar volledige gelijkwaardigheid?

“Verschillen tussen mannen en vrouwen mogen er zijn. Ze hebben nu eenmaal biologische verschillen. Maar die mogen niet leiden tot ongelijkheid of minder kansen. Er zijn bedrijven die een borstvoedings- of menopauzebeleid hebben. Dit soort beleid is enkel van toepassingen op vrouwen, maar kan ervoor zorgen dat biologische verschillen niet leiden tot ongelijkheid op het werk. Het is dat streven naar genderbewustzijn dat extra aandacht verdient.”

Wat is het goede nieuws in het onderzoek?

“Er gebeuren wel degelijk goeie dingen rond gendergelijkheid. Veel middenveldorganisaties, maar ook individuen, zetten zich in. We zien ook voorzichtig evenementen om de gezondheid van mannen bespreekbaar te maken. Denk maar aan de VRT-stripshow ‘Alles in de strijd’ om het taboe rond prostaat- en teelbalkanker te doorbreken.”

Wat is nu de next step voor Avansa Kempen, Mieke?

Mieke: “Dankzij deze studie weten we beter wat er leeft. Veel cijfers komen nu gebundeld bij elkaar. We wikken en wegen waar de belangrijke verschillen zijn. Het is onze ambitie om bij de verschillende thema’s mensen vanuit het werkveld te betrekken om sporen te ontdekken waarvan we warm worden. We willen samen met onze Kempense partners brainstormen en toewerken naar concrete ideeën om mensen meer genderbewust te maken, te inspireren. Een steentje in de rivier verleggen, zeg maar.”

Zoë: “Het is zalig om zien dat er organisaties zoals Avansa Kempen zijn die met positieve energie aan de slag gaan en lokaal een verschil maken. Die bewustmaking is een proces, is nooit gedaan en is leren voor het leven.”

In de loop van 2024 wordt de volledige genderstudie gepubliceerd door Avansa Kempen.

Foto’s © Chris Stessens