Gie Campo is als speelse uitvinder niet aan zijn proefstuk toe. Na de ‘justiceur’, die al pendelend naar een evenwicht zoekt, heeft hij de ‘justi-mobiel’ gecreëerd. Daaraan bungelen in kleurig hout: oren om te luisteren, lippen om naar waarheid te spreken en harten om kansen tot verzoening aan te grijpen. Rond dit vrolijk staaltje performance-art verzamelen zich een twintigtal deelnemers uit de justitiële sector, hulp- en dienstverlening aan gedetineerden en het stilteplatform in een kring. Dit is geen lezing, wel een uitwisseling over wat er toe doet om tot rust te komen na vaak ingrijpende feiten.

“Met mijn hond Billy gaan wandelen in de vroege ochtend, dat geeft mij rust. Zoveel dat ik nu ook voor het slapengaan op wandel ga,” vertelt Annemie. Dat was wel anders nadat haar broer jaren geleden plots gedood werd. De feiten maalden door haar hoofd. Rust was ver weg, innerlijke vrede ook. Annemie heeft diep gezeten. “Er is bij mij pas rust gekomen na het gesprek met Ivan, de man die mijn broer gedood heeft. Al tijdens het assisenproces dacht ik: ‘stel dat niet Ivan, maar mijn broer hier terecht zou staan en zo wreed behandeld zou worden.’ Tot dan was mijn houding hard: ik wilde de doodstraf voor Ivan. Na het proces wilde ik hem spreken. Ik zat met vragen. En ik ben heel blij dat we, via Moderator, de kans kregen om samen te zitten. Ik zie hem niet meer als een monster. Dat heeft me geholpen om niet verbitterd te geraken vol wraakgevoelens. Pas na dat gesprek keerde er weer rust in mijn leven.”

Sven had niet zo’n gesprek met zijn slachtoffer, wel nam hij deel aan ‘Vertel, herstel’ waarbij zowel daders, slachtoffers als andere burgers samenzaten. Sven: “Ik ben mezelf pas echt onder ogen gekomen in de gevangenis toen ik hier mensen ontmoette met wie ik kon praten. Justitiële hulpverleners die het goed met me meenden, en me geholpen hebben om een knop om te draaien. Echt verbinding leggen, kunnen en durven praten, dat heeft me er bovenop geholpen.” Sven heeft een nieuwe start gemaakt. Hij heeft werk gevonden en kan weer een vader zijn voor zijn kind. Hij zet terug stappen in de wereld, langzaam en voorzichtig, beducht voor afwijzing. Er is een toekomst na de gevangenis.

“Ik ben mezelf pas echt onder ogen gekomen in de gevangenis, toen ik hier mensen ontmoette met wie ik kon praten. Echt verbinding leggen, kunnen en durven praten, dat heeft me er bovenop geholpen.”

Sven

Soms is een bloemetje op zijn plaats

Stijn Mannaert krijgt als politierechter vooral te maken met verkeersdelicten. “Niemand staat op met het plan ‘ik ga vandaag iemand aanrijden’ en niemand staat op met de idee ‘ik ga aangereden worden’”, stelt hij.  “Er is een hoog gehalte aan onvrijwilligheid in deze misdrijven. Mensen raken desondanks door elkaar geschud. Soms ziet hun leven er nooit meer hetzelfde uit en moeten ze blijvend gehandicapt verder. Ik probeer de sfeer zo sereen mogelijk te houden, maar dat wordt al eens bemoeilijkt door sensationele berichtgeving in de lokale media. Bij recht spreken is het belangrijk om verder te kijken dan het puur juridische en oog te hebben voor de menselijke impact. Mensen staan daar zelf niet altijd bij stil. ‘De verzekering heeft het toch in orde gebracht?’ hoor ik dan. Dat is mogelijk, maar er is ook een mens geraakt. Een bloemetje of pralines zijn dan op hun plaats, durf ik wel eens te suggereren. Ik verplaats regelmatig een zaak met behoorlijk wat impact op mensen, van de drukke ochtendzittingen naar de namiddag. Dan is het rustiger en is er tijd voor vragen en een gesprek. Ik hoop dan dat de partijen, die vaak geen van beide het gebeurde gezocht hebben, intussen de weg vinden naar elkaar.”

Stilte, rust en ruimte zijn geen evidentie binnen justitie. Niet in de rechtszaal of de gangen van een justitiepaleis, niet tijdens een proces en niet in de vaak overvolle gevangenissen. Kan er iets gebeuren om rust in te lassen op deze plaatsen, en in verschillende fasen van de rechtsgang?

Sven: “Ruimte is zo belangrijk als je gevangen zit. Probeer maar eens aan jezelf te werken met zeven op één kamer. Ik las in de krant dat een ex-gedetineerde het gevoel had dat hij als een dier uit de gevangenis gegooid werd, zonder begeleiding. Zo is het aartsmoeilijk om je draai weer te vinden. Ik heb meer geluk gehad. Ik werd goed begeleid. Kleinschalige detentiehuizen zijn absoluut een goede ontwikkeling wat dat betreft. We hebben er meer van nodig. Daar word je als mens gezien en goed begeleid.” Stijn haakt in: “De juridisering in onze samenleving lijkt soms wel doorgeslagen. Om meer mens of weer mens te worden moet je de stap naar de ander zetten. Justitie-assistenten en andere hulpverleners kunnen daarbij helpen. De inbreng van deze criminologen en maatschappelijk werkers is verrijkend. Zij zijn het gewend niet enkel naar het juridische, maar ook naar het menselijke te kijken. De holistische kijk vind ik een gunstige evolutie. Laat er plaats zijn voor het geweten, voor schaamte, voor herstel. Mijn vrouw werd jaren geleden op een brute wijze in haar praktijk overvallen. We namen deel aan een herstelgericht overleg met de daders, een gelegenheid om vragen te stellen en antwoorden te krijgen, om te delen wat dit emotioneel met haar gedaan had, om oprechte spijt te betuigen vanwege de daders. Recht is niet alleen een kwestie van vergoeding of straf. We zijn allemaal ploeteraars in dit ondermaanse, op zoek naar recht én naar rechtvaardigheid.”

“De holistische kijk vind ik een gunstige evolutie. Laat er plaats zijn voor het geweten, voor schaamte, voor herstel. Recht is niet alleen een kwestie van vergoeding of straf. We zijn allemaal ploeteraars in dit ondermaanse, op zoek naar recht én naar rechtvaardigheid.”

Stijn

Zie de mens achter de feiten

Ook Annemie houdt een pleidooi: “Behandel niet alle slachtoffers hetzelfde. Kijk naar wat deze mens nodig heeft. Voor mij lag het moeilijk dat een en dezelfde justitie-assistent zich over mij en mijn schoonfamilie moest ontfermen tijdens het proces. Wij hadden niet dezelfde noden en gevoeligheden. Ik voelde me minder vrij om open te spreken. Het gaf me stress. Verder juich ik alles toe dat helpt om niet in wij-zij denken te belanden. Het is niet altijd zo simpel als “ik slachtoffer, de ander dader”. Er zijn meer initiatieven nodig, zoals deze hier ook, om naar elkaar als mens te kijken.”

Na dit panelgesprek haken de deelnemers in kleine groepen in op al wat reeds aangereikt werd om de kwaliteiten stilte, rust en ruimte – van luisteren, empathie en verzoening ook – te laten groeien binnen justitie. Enkele gedetineerden van Hoogstraten nemen eveneens deel aan deze uitwisselingen. Eén van de gedetineerden zegt bij het afsluitende rondje: “Bart, die mij al langer kent, vroeg mij vanavond ‘En, hoe gaat het met de mens Walter* vandaag’. Dat heeft me echt goed gedaan.”

“Als je een kleine moeite wil opbrengen om mensen in hun waarde te laten is dat altijd de moeite waard”, staat op een van de kaartjes die een van de deelnemers op het einde invulde en voorleest.  Een andere deelnemer zegt langzaam het zijne: “Leven is geven om samenleven.”

* Walter is niet de echte naam

Deelnemers aan het woord

Wat heeft deze avond met jou gedaan?

“Het was een kans om via stilte, rust en ruimte aan te kaarten wat er leeft in de gevangenis en hoe we dat ervaren. Heel weinig mensen weten wat dit is en dit was een forum op een unieke manier.”

Heb je iets geleerd?

“Ik heb altijd beloofd aan mezelf en familie om mezelf hier niet te verliezen. Dit stilteplatform heeft dit gevoel nog versterkt om de betere dingen die rust brengen te blijven zien.”

Heeft het iets losgemaakt?

“Ik kende de ex-gedetineerde persoonlijk. Ik was aangenaam verrast hoe hij nu in het leven staat. Je ziet dat dit forum hem sterker maakt en dat hij gegroeid is. Ook als gedetineerde sta je altijd open voor verandering, maar je moet de kans krijgen om het buiten te tonen.”

De Fluisterlijst

De deelnemers reflecteerden samen over welke betekenis stilte, rust en ruimte kan krijgen binnen het justitiële veld. Het resultaat is een inspiratie- of fluisterlijst met concrete acties, activiteiten, initiatieven.

Voel jij je geïnspireerd en heb jij zin en tijd om in te spelen op een van deze voorstellen? Contacteer Christa bij Avansa Kempen. Wij bekijken in welke mate we je kunnen ondersteunen met advies, financieel, communicatief, doorverwijzing…

Foto’s © Chris Stessens

In het kader van het project stilte, rust en ruimte in de Kempen organiseert Avansa Kempen met partnerorganisaties jaarlijks enkele stilteplatforms. Het zijn ontmoetingen voor mensen uit het arrondissement Turnhout die interesse hebben in stilte, rust en ruimte als levenskwaliteit. In 2023-2024 onderzocht het stilteplatform welke betekenis stilte, rust en ruimte kan krijgen binnen het justitiële veld.