In de Klapekster, op een steenworp van de gevangenis van Wortel, zitten we eind november 2023 samen met Christa Truyen (Avansa Kempen), Thomas Baeckens (De Rode Antraciet), Filip Van Gorp (Moderator) en Krie Van Sweevelt (deelnemer) om het project te evalueren. We praten over misdaad, straf en herstel en wat het betekent voor slachtoffer, dader en de samenleving.

Hoe kwam DIALOOG tot stand?

Christa: “Begin 2020 werden praktijkwerkers en organisaties die rond conflict en herstel werken, uitgenodigd in Brussel om van gedachten te wisselen. CAW was daar, maar ook De Rode Antraciet en Avansa. Die bijeenkomst was nuttig omdat we vonden dat ons werk wel wat meer aandacht verdient. We waren al met een paar partijen aan het nadenken over hoe we konden samenwerken om zichtbaarder te zijn en meer impact te hebben in Vlaanderen. Bij toeval kwam er rond diezelfde tijd een oproep van de Vlaamse overheid om een project rond herstel in te dienen. Dat is ‘DIALOOG’ geworden. Avansa, De Rode Antraciet en De Huizen waren er van in het begin bij betrokken.

Thomas: “Elk van ons was al actief rond het thema. Maar dikwijls heel lokaal en ieder voor zich. Het was dus een goed idee om de krachten te bundelen en te bekijken waar we mekaar kunnen aanvullen, of we van mekaar kunnen leren en hoe we mekaar kunnen ondersteunen.”

Filip: “De vzw Moderator was er niet bij van het prille begin, maar is wel snel aangesloten. Logisch ook. Het herstelrecht en slachtoffer-daderbemiddeling, dat is onze corebusiness.

Konden jullie snel aan de slag of was er een uitgebreide studieronde nodig?

Thomas: “Het ging om een pilootproject. Dat betekent dat je wel een paar keer moet samenkomen om over het doel en structuren en methodieken te praten. Er is geen draaiboek, het gebeurt voor het eerst, dus je moet het samen uitvinden. Dat vergt wel wat tijd.”

Filip: “Het is goed dat we daar onze tijd voor genomen hebben. Een project heeft pas kans op slagen als het duidelijk afgelijnd is en door iedereen gedragen wordt.”

Christa: “De kernpartners werkten zowel op Vlaams niveau als op lokaal niveau, via zogenaamde ambassadeurs. Er werden dus lokale activiteiten georganiseerd, maar ook Vlaamse, waaraan lokaal een invulling kon worden gegeven. Na drie jaar werd het project afgesloten. Het slotmoment was de herstelconferentie in Leuven in november 2023 met 230 aanwezigen. De conferentie was in een mum van tijd ‘uitverkocht’. Dat bewijst dat het thema leeft, én dat wij in ons doel geslaagd zijn, het herstelrecht onder de aandacht brengen.”

Filip: “Op een symbolische plek en op een symbolische datum. Leuven is één van de Restorative Cities en heeft natuurlijk een lange geschiedenis inzake herstelrecht. De herstelconferentie werd bovendien in de week van het herstelrecht georganiseerd. Al die zaken samen zorgden voor nog extra gewicht.”

Thomas: “De conferentie was ook inhoudelijk sterk omdat het onderwerp heel breed werd bekeken. Er werd niet alleen gepraat over daders en gevangenissen, maar vooral het maatschappelijke debat werd gevoerd: hoe gaan we als burgers om met een conflict dat er geweest is?”

Paste DIALOOG binnen de reguliere werking van jullie organisaties, of moest de werking ervoor verbreden?

Christa: “Verbreden is wellicht niet het juiste woord, want Avansa was al wel vertrouwd met het thema en had voordien ook al activiteiten georganiseerd in en buiten de gevangenis. Maar op deze manier en op deze schaal, dat was wel nieuw.”

Thomas: “Wij moesten er wel een beetje voor over de muur kijken. Onze corebusiness is sport en cultuur aanbieden in de gevangenis. De Rode Antraciet trekt dus vooral de samenleving in de gevangenis. We vragen sporttrainers bijvoorbeeld om ook in de gevangenis te komen coachen. De omgekeerde beweging maken we ook wel; maar is iets minder evident. Dat maakte DIALOOG voor De Rode Antraciet ook zo waardevol. Het gaf ons een mooie extra gelegenheid om naar buiten te komen.”

Filip: “Bij Moderator willen we de dialoog tussen dader en slachtoffer op gang brengen. Het is belangrijk om daar ook vrije burgers bij te betrekken, zodat het maatschappelijke debat over herstelrecht gevoerd kan worden. Samen met deze partners lukt dat veel beter dan alleen. Het werkterrein binnen dit project was iets breder dan het terrein waar we ons meestal op begeven, en dat is alleen maar een voordeel geweest.”

Krie: “Ik was in de eerste plaats als deelnemer betrokken bij DIALOOG, hoewel ik voor mijn werk bij VDAB ook wel in nauw contact sta met gedetineerden en regelmatig in de gevangenissen kom. Toen ik de vraag kreeg om deel uit te maken van het DIALOOG-project, heb ik geen seconde moeten nadenken. Het heeft op veel vlakken mijn blik nog verruimd.”

DIALOOG was in feite een koepelproject, een kapstok waaraan veel activiteiten en initiatieven konden opgehangen worden: DIALOOGgroepen, Rondom Prison, Ciné Détiné, DIALOOGvliegers, Mail art…

Thomas: “Je kan die activiteiten onderverdelen in twee groepen. Er waren laagdrempelige activiteiten die meestal buiten de gevangenismuren plaatsvonden, en de activiteiten die specifiek tot doel hadden vrije burgers en gedetineerden met mekaar in contact te brengen. Die ontmoetingen vonden in een gevangenis plaats. Ze waren intenser en diepgaander, alleen al omwille van het gevangenisgebouw zelf. Als je het niet gewoon bent om daar regelmatig te komen, dan heeft die omgeving een serieuze impact op je.”

Christa: “We hebben bewust gekozen voor een combinatie van de twee. Ze zijn ook evenwaardig. Zo’n makkelijke en voor iedereen toegankelijke activiteiten buiten de muren kruipen minder onder de huid, maar ze hebben dan weer het voordeel dat ze door meer mensen bijgewoond worden en dat je er een maatschappelijk debat mee opent.”

>> Lees verder onder de foto

Zijn er activiteiten geweest die je speciaal zijn bijgebleven?

Christa: “Meer dan één. Maar als ik er eentje moet uitpikken, dan zou ik voor ‘DIALOOGvliegers’ kiezen. Kort uitgelegd brachten we, in drie stappen, vrije burgers en gevangenen met mekaar in contact. In een eerste fase lieten we burgers nadenken over wat het betekent om van je vrijheid beroofd te zijn. Ze konden dan vragen formuleren aan gevangenen. In een tweede fase deden we, in gevangenissen, hetzelfde met gedetineerden. En in een derde fase brachten we de twee groepen samen en lieten we hen de vragen beantwoorden. Die activiteit bleek sowieso heel erg goed aan te slaan, maar bovendien was de coronacrisis net uitgebroken. Voor het eerst in hun leven waren ook vrije mensen niet meer volledig vrij, en werd het hen verboden om nog samen te komen, te reizen of hun hobby te beoefenen. Dat gaf de gesprekken nog een extra dimensie.”

Thomas: “De methodiek van de DIALOOGvliegers, om groepen eerst apart voor te bereiden en nadien met mekaar in contact brengen, bleek goed te werken. We hebben dat nadien nog gebruikt bij andere activiteiten.”

De maatschappij verhardt. Hoe was het om in die context een project als DIALOOG in goede banen te leiden?

Thomas: “Het sterkt ons alleen in de overtuiging dat we onze inspanningen moeten volhouden. Nu meer dan ooit.”

Krie: “Het is niet alleen maar negatief. De kleine kring van mensen die gelooft in herstelrecht en daar actief mee bezig is, vergroot. En naar mijn gevoel gaat dat zelfs snel. We boeken echt wel terreinwinst. We prediken niet in de woestijn.”

Haal het vergrootglas eens boven: wat ging goed, waar zitten aandachtspunten, waar schuilen de gevaren…?

Christa: “Ik zal beginnen met misschien wel de voornaamste vaststelling. Niet alleen wijzelf, maar vooral de gedetineerden en de vrije burgers die deelnamen aan de activiteiten, verklaarden unaniem dat het geslaagd was en dat zo’n DIALOOGgroepen vaker moeten georganiseerd worden. Dat is waar het om gaat. Pas als zij het een succes vonden, kan je als organisator ook tevreden zijn.”

Krie: “Veel hangt af van de persoon die de gesprekken en de dialogen leidt. Vaak nam journalist Ria Goris die taak op zich en zij deed dat voortreffelijk. De onderwerpen liggen soms heel gevoelig en komen dichtbij, de groepen kunnen erg divers zijn. Je moet als moderator rust uitstralen en ruimte geven, zonder het gesprek te laten afdwalen. Daar schuilt een mogelijk gevaar in: een dialoog staat of valt met een goede moderator. Dat is iets om rekening mee te houden.”

Filip: “Misschien kunnen we nog meer verdiepen. Dat zou een aandachtspunt kunnen zijn. Als we vrije burgers en gevangenen nog langer, of vaker, bij mekaar kunnen krijgen, dan zouden de gesprekken nog meer diepgang kunnen krijgen. Dat moet niet noodzakelijk altijd: niet elke activiteit moet naar maximale diepgang streven. Maar soms zou het wenselijk kunnen zijn.”

Christa: “Nog een vaststelling is inderdaad dat een ‘nagesprek’ altijd belangrijk is, ongeacht hoe diep het gaat. Je kan burgers en gevangenen samen naar een film laten kijken over herstelrecht. Het is pas in het gesprek nadien dat de reacties loskomen en inzichten gedeeld worden. Ik onthoud trouwens ook dat veel burgers erg verrast, tot zelfs aangedaan waren door de openheid van de gedetineerden.”

Het project is nu officieel afgelopen. En nu?

Thomas: “Dankzij DIALOOG hebben we nu een goed functionerend netwerk. Het zou te gek zijn als we dat zouden laten vallen.”

Filip: “We moeten deze werking op de ene of andere manier structureel verankeren. We kennen mekaar nu goed en we weten dat onze neuzen in dezelfde richting wijzen. Dat geeft voeding om ermee verder te gaan.”

Thomas: “Daar komt nog bij dat er veel werk gebeurd is. We hebben iets opgebouwd. En we moeten dat niet opnieuw allemaal gaan uitvinden. Er ligt nu een draaiboek.”

Christa: “Door op plaatsen te komen die anders niet zo vlot toegankelijk zijn, hebben we ook mekaars horizon verruimd. Los daarvan werd elke partner op zijn sterkte uitgespeeld. Zo nam Avansa een flink deel van de communicatie en de promotie voor zijn rekening.”

Filip: “We hebben kunnen experimenteren – het was tenslotte een laboratoriumproject – en buiten de lijntjes kunnen kleuren. Ook dat is nuttig voor een organisatie. Daar word je beter van.”

Wil je meer weten over het project DIALOOG, kijk dan zeker eens op de Vlaamse website: www.dialoogherstel.org

Foto’s © Chris Stessens
Film © Replay avm
Interview © Roel Sels