Samen
naar beter
“De democratie is niet in crisis, maar in transitie. Ze functioneert anders dan vroeger en niet alle lokale besturen zijn daar al aan aangepast.” Dat stelt Gie Van den Eeckhaut vast, coördinator werkveld bij Socius, het steunpunt voor sociaal-cultureel werk. De vraag is dus hoe lokale besturen de burgers bij het beleid kunnen betrekken wanneer klassieke adviesraden en inspraakvergaderingen falen in dat opzet. Avansa Kempen wijdde er een Broodje Burger aan. Een dubbele editie deze keer.
Starten met participatie
In de voormiddag stond in dit Broodje Burger de basisopleiding ‘Starten met participatie’ op het programma waar zo’n 35 medewerkers van lokale besturen uit de Kempen aan deelnamen.
We begonnen met theorie: wat is participatie, welke vormen zijn er en wat kan participatief werken opleveren voor jouw bestuur? Daarna gingen we aan de slag met de praktijk: hoe start je een participatietraject? Zonder een degelijke voorbereiding begin je er best niet aan. Het kader met de tool van de vijf macrovragen helpt daarbij. Neem de tijd om samen na te denken over vragen die opduiken, laat ruimte voor creatieve ideeën en zorg dat iedereen achter je plan staat voor je naar de burger stapt.

Deelnemers zagen de meerwaarde van participatie, maar botsten ook op drempels. Participatief werken moet een reflex worden: de eerste vraag bij elk project moet zijn “kan je in dit project participatief werken?”, en die stap wordt vaak vergeten. In een andere gemeente helpt een werkgroep participatie – met mensen uit verschillende diensten – collega’s om participatie mee te nemen in hun projecten. Toch leeft de vrees dat zo’n extra overlegstructuur te veel tijd vraagt, zeker als dossiers nu al veel stappen doorlopen. Ook een projectgroep samenstellen is niet evident. Werk daarom met wie er zin in heeft, maar besef dat ook enthousiaste medewerkers vaak overbevraagd zijn. Medewerkers en beleidsmakers botsen op besparingen, wettelijke verplichtingen en opgelegde keuzes. Meer taken met minder mensen en middelen, en dan blijft er weinig ruimte over voor nieuwe manieren van werken. En net die ruimte heb je nodig om burgers echt inspraak te geven.
De kracht van verbinding
In de namiddag liet Avansa het woord aan Gie Van den Eeckhaut. “De burger van tegenwoordig is amper nog te vergelijken met die van een halve eeuw geleden,” begon Gie zijn betoog.
De tussenruimte
“Geholpen door sociale media verenigen burgers zich, nemen ze initiatieven, maken ze hun wensen of bekommernissen duidelijk en maken ze publieke kwesties van dingen die hen bezighouden. De democratie beweegt zich niet meer langs de geijkte kanalen. Een gemeente moet dat erkennen en daarop inspelen. Al die bewegingen van onderuit laten zich natuurlijk niet zo gemakkelijk kanaliseren als een adviesraad die je zelf organiseert en leidt.”
“De vraag dringt zich op wie de agenda beheert: de burgers die hun ideeën of ambities willen verwezenlijken of een gemeentebestuur dat een beleidsplan moet volgen. Vertrekt de participatie nog vanuit de agenda van het bestuur of zijn het de burgers die de agenda mee bepalen en is de overheid een mogelijke partner?”

“Er is een tussenruimte die zich bevindt tussen de leefwereld van de burgers en het beleid van de overheid. Aan de ene kant vinden we gezinnen, buren, vrienden en informele groepen die allen hun eigen wensen, dromen, ambities, zorgen en frustraties hebben. Aan de andere kant staat de overheid die een beleidsplan moet uitvoeren en daarbij rekening moet houden met beperkingen die opgelegd worden door wetten, reglementen en financiële middelen. Het is in de ruimte daartussen dat de democratie vorm krijgt. Verenigingen, burgerinitiatieven, belangengroepen, coalities en samenwerkingsverbanden bevinden zich in die tussenruimte. Het is niet de taak van een bestuur om die tussenruimte te controleren of op te eisen. Maar ze moet er wel aanwezig zijn. Ze moet weten wat daar gebeurt en wat daar leeft. Daarvoor heb je medewerkers nodig met de nodige vaardigheden. Sociaal zijn, openstaan voor nieuwe ideeën, meedenken, linken kunnen leggen naar reeds bestaande initiatieven…”
Vijf opdrachten voor de medewerker van een lokaal bestuur
1/ Zorgvuldig verbinding maken
“De medewerker die zich in de tussenruimte begeeft, heeft vijf opdrachten die hij voortdurend voor ogen moet houden. Om te beginnen moet hij de soms chaotische denk- en leefwereld van de burger verbinden met de systeemwereld van een lokaal bestuur.”
2/ De dynamiek van doen versterken
“Daarnaast moet hij er ook voor zorgen dat een idee zo vlot mogelijk kan uitgroeien tot een actieplan: hindernissen die de stap van ‘bedenken’ naar ‘doen’ bemoeilijken, moeten verdwijnen. Traag reageren is een hindernis die vaak opduikt. Uitstellen of mensen niet snel van antwoord dienen is nefast voor de goesting. Reageer dus snel en zorg voor medestanders: verwijs de initiatiefnemers door naar mensen die hen verder op weg kunnen helpen. Vraag ook wat nodig is om vooruit te geraken. Dikwijls is dat geen geld, maar bijvoorbeeld een locatie om te vergaderen. Doe mee, stap eventueel zelfs mee in het plan, maar claim het initiatief niet.”

3/ Samen de tussenruimte beheren
“Bij elk nieuw project zal de medewerker zich ook opnieuw moeten afvragen wie de tussenruimte beheert en wie welke rol op zich neemt. Heeft de burger het initiatief of neemt het lokale bestuur de touwtjes in handen? En wie draagt uiteindelijk de verantwoordelijkheid?”
4/ Regelen en recht doen aan verschil
“Een vierde opdracht bestaat erin om je aan de reglementen te houden die voor iedereen gelden en die ervoor zorgen dat iedereen gelijkwaardig behandeld wordt zonder dat daarbij het maatwerk verloren gaat. Je kan perfect elk initiatief gelijk behandelen en er dezelfde criteria voor hanteren, zonder dat de uitkomst voor iedereen hetzelfde is.”
5/ Legitimeren en de toegang verruimen
“De vijfde bekommernis van de medewerker is dat hij moet nagaan of elke burger die betrokken wíl worden ook toegang heeft tot het project of initiatief. Probeer iedereen te betrekken: ook de mensen die we nog te weinig horen. Wéét ook dat nieuwkomers en mensen met een migratieachtergrond zich verenigen en een netwerk hebben. Alleen kennen we die niet altijd. Wees daar opmerkzaam voor. Ga gesprekken aan, durf experimenteren.”
De ideale medewerker pivoteert
“Om zorgvuldig verbinding te maken met de burger, moet een medewerker ‘zien’, ‘erkennen’ en ‘blijven’, vat Gie Van den Eeckhaut het in drie woorden samen. “Hij moet om zich heen kijken, nieuwsgierig zijn en opmerken wat leeft bij het volk. Hij moet die initiatieven ook ernstig nemen, erkennen en mee opvolgen. En hij moet aanwezig blijven, liefst over legislaturen heen. Voor wie iets wil verwezenlijken, is het van essentieel belang om een vast aanspreekpunt te hebben.”

Gie leent een term uit het basketbal om de positie van de ideale medewerker te omschrijven: “Hij pivoteert. Met één voet staat hij in de wereld van de regels, de diensten en de administratie. Zijn andere voet kan hij voortdurend verplaatsen tussen groepen, verenigingen, organisaties. Zo vangt hij overal signalen op, bouwt hij zijn netwerk uit en leert hij het veld van binnenuit kennen. Er zijn medewerkers die van nature dicht bij de burgers staan, hun gemeente door en door kennen en weten wat er leeft. Zij vervullen die pivoterende rol bijna automatisch zonder dat die hen toebedeeld werd.”
Uitwisseling
De deelnemers kregen de gelegenheid om dieper in te gaan op enkele van de vijf opdrachten.
Het verbinden met de burgers en het opnemen van een pivoterende rol blijkt in de ene gemeente al wat moeilijker te liggen dan in de andere. “Je moet daarvoor het vertrouwen krijgen,” zegt iemand. “Een pivoterende medewerker moet veel praten met mensen. Maar iemand die voortdurend met iedereen staat te babbelen, dreigt het verwijt te krijgen dat hij niet aan het werken is. Het is niet leuk als je je daarvoor moet verantwoorden.”
De verschillende besturen gaan op een eigen manier om met het beheer van de tussenruimte tussen burger en bestuur. “Bij ons is het een kerntaak van het bestuur om erfgoedverenigingen te ondersteunen. Daar zijn we dus nadrukkelijk aanwezig in die tussenruimte.”
Wijkverenigingen en buurtcomités, zo bleek uit de reacties, worden meestal anders behandeld: “We zetten de straat af als ze iets willen organiseren en buurtinitiatieven worden redelijk gemakkelijk goedgekeurd. Verder blijven we op een afstand en laten we hen hun ding doen.”
Gie Van den Eeckhaut legde de aanwezigen tot slot een lijst voor van vijftien arrangementen, van burgerbudgetten en pitchingsessies tot een burgerfestival en een omgekeerde hoorzitting, waaruit de aanwezigen er drie mochten kiezen om in hun gemeente te organiseren. Opmerkelijk resultaat: maar liefst elf van de vijftien voorgestelde arrangementen werden gekozen. Andere, zoals een denkoefening over hoe een gemeente er over 20 jaar moet uitzien, werd in alle Kempense gemeenten, ondersteund door het IOK, al gedaan.
—
Was je er niet bij of wil je je verder verdiepen:
- Publicatierapport Take Five met een beschrijving van de 5 opdrachten
- Rapport Veldverkenning ‘Burgerinitiatieven en de ondersteuning ervan’
Bekijk de foto’s van Broodje Burger 
Foto’s © Chris Stessens





























