‘De Grond der Dingen’ is een initiatief van theaterhuis ARSENAAL/LAZARUS en het Museum Hof van Busleyden in Mechelen. “Het was Willy Thomas van ARSENAAL/LAZARUS die op vakantie in Andalusië een ingeving kreeg”, vertelt Sigrid Bosmans, die museumdirecteur was toen ‘De Grond der Dingen’ opgestart werd. Ondertussen is ze afdelingshoofd Kunsten, Erfgoed en Participatie bij de Stad Mechelen.

BETER PER VIERKANTE METER

Sigrid Bosmans: “Willy Thomas bezocht er een Columbus-museum waar het thema kolonisatie centraal staat, en begon na te denken over hoe vreemd het is dat je ergens een stuk grond zomaar kunt claimen. Je zet er een hek rond en vanaf dan is het van jou. Hij kreeg het idee om een cultureel en participatief traject rond het begrip ‘grond’ op poten te zetten, meer bepaald rond gemeenschapsgrond: grond waar mensen samen iets op kunnen realiseren. Dat was het prille begin van De Grond der Dingen.

Toen Willy mij vertelde over het project dat in zijn hoofd zat, was ik meteen aangesproken door het culturele én participatieve aspect ervan. Want musea en participatie: dat is lang niet altijd een geslaagd huwelijk. Een museum moet vooral aantrekkelijk zijn en genoeg bezoekers over de vloer krijgen. Dat overvleugelt de participatiegedachte dikwijls, zelfs al is die wel ergens opgenomen in de beleidsnota.

Het idee was om elke Mechelaar één vierkante meter grond te geven om de stad beter te maken. Het sterke aan dat idee is dat je met 1m² natuurlijk niks kan doen. Je wordt gedwongen om bondgenoten te zoeken en samen dingen te realiseren. Toen burgemeester Somers besliste om 20.000m² ter beschikking te stellen van De Grond der Dingen, om participatieve projecten op te ontwikkelen, werd alles nog concreter, maar ook spannender.”

MET DE CARAVAN NAAR DE BURGER

Sigrid: “Drie verschillende spelers hadden een impact op De Grond Der Dingen. Het stadsbestuur kon zijn steun concretiseren door o.a. het verzekeren van de nodige m². De museummedewerkers en andere personeelsleden van de stad zochten naar ingangen bij (al dan niet bestaande) stedelijke plannen en projecten en de theatermensen brachten hun creatieve en sociaal-culturele netwerk binnen. De kunst is om iedereen op zijn sterkte uit te spelen. Laat de mensen in de vzw gerust de focus leggen op het artistieke en op het buiten-de-hokjes-denken, terwijl je de voorbereiding van een collegebeslissing beter aan een medewerker kan overlaten.”

Nothing in the world remains unchanged. Maar veranderingen komen er niet door doelstellingen te bepalen, wel door aan de mindset te sleutelen.
Sigrid Bosmans.

Maar de belangrijkste partner bij een participatief project is natuurlijk de burger en de grote vraag is hoe je die bereikt. Sigrid: “We hebben daar veel tijd en energie in geïnvesteerd, vooral omdat we wilden focussen op groepen die anders niet bereikt worden. Met een caravan trokken we de buitenwijken in. We bezochten scholen, bejaardentehuizen en organisaties waar kansarmen het woord nemen. Dat liep niet altijd van een leien dakje. We hebben veel gesprekken gehad waaruit bleek dat het vertrouwen vaak zoek is. Mensen willen voelen dat ze echt gehoord worden en niet een af te vinken doelstelling zijn.”

VAN 206 NAAR 84

Sigrid: “The Neverending Park. Een selectie was nodig. Eerst stimuleerden we mensen om hun ideeën samen te voegen, maar vaak houden mensen toch graag vast aan hun eigen idee. Om keuzes te kunnen maken, waren transparantie en betrokkenheid essentieel.  Samen met alle indieners formuleerden we waarden en criteria die iedereen belangrijk vond voor het welslagen van het project. In een volgende stap selecteerden de indieners – op basis van hun eigen criteria – 84 voorstellen uit de oorspronkelijke 206. Dat was geen gemakkelijke oefening. Maar het mooie en leerrijke is hoe we er samen in slaagden te beslissen. Er waren twee indieners die echt ongelukkig waren omdat hun idee niet weerhouden werd, maar de overgrote meerderheid was tevreden met de selectie die ze zelf maakten. Voor ons was dat een spannend proces aan de start van het traject. De hele ploeg was heel blij toen aan het eind van die dag een staande ovatie de keuze bezegelde.”

MODERATOREN EN KUNST

“Twee factoren zijn onmisbaar geweest om te werken aan zo’n sectoroverschrijdend en breed participatief project”, zegt Sigrid: “Goeie moderatoren om een werkelijke dialoog te kunnen aangaan en kunst om de geesten open te zetten. Je hebt echt vakkundige mensen nodig om moeilijke gesprekken te leiden. Uiteindelijk vraag je iedereen of hij een stukje van zijn eigen idee kan loslaten. Je vraagt dus niet weinig, maar een goede moderator kan ervoor zorgen dat iedereen gehoord wordt en dat je toch tot een voorstel kan komen waar iedereen zich achter kan scharen. Daarvoor pasten ze de principes van ‘Deep Democracy’ toe.”

“Kunst en kunstenaars waren even belangrijk in dit proces. Wij werkten bijvoorbeeld samen met Benjamin Verdonck om alle ideeën op een evenwaardige manier in beelden te vatten. De natuurbegraafplaats verbeeldde hij bijvoorbeeld als een plek waar de natuur begraven werd door een bosbrand. Natuurlijk stuit dat soms op weerstand, omdat de indieners een heel ander beeld in hun hoofd hadden. Maar het biedt iedereen wel de mogelijkheid om op een andere manier naar zijn eigen idee te kijken en het eventueel te herdefiniëren of in een grotere context te plaatsen. Dat werkte zeer verfrissend en verruimend!”

“De Grond der Dingen is niet een succes omdat er projecten gerealiseerd zijn, wel omdat er iets in beweging is gezet. Ik spreek in de tegenwoordige tijd, want sommige projecten lopen nog steeds, andere zijn nog in ontwikkeling. Daarnaast zijn er samenwerkingsverbanden en zelfs vriendschappen gesmeed die er eerst niet waren. Misschien is dat wel de grootste verdienste van het project. Mechelen is na De Grond der Dingen anders dan ervoor. En die verandering kwam niet door doelstellingen te formuleren en meetbare en kwantificeerbare dingen na te streven. De verandering kwam door samen te sleutelen aan onze mindset.”

Of een gelijkaardig project ook te realiseren is in een veel kleinere gemeente dan Mechelen? “Misschien juist gemakkelijker”, antwoordt Sigrid. “In een dorp kennen mensen elkaar beter dan in een stad. De cohesie is groter. Hoe groter de gemeente, hoe moeilijker om iedereen te bereiken, lijkt mij.”

Download > Presentatie Sigrid Bosmans_Grond der Dingen (pdf)

Foto’s © Chris Stessens