In de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 13 oktober nodigde Avansa Kempen beleidsmakers en ambtenaren uit op een avond over burgerparticipatie: ‘Burgers betrekken na 13 oktober. Een avond vol tips en tricks’. Deskundige Katrien Loots van Avansa Kempen leidde de avond in en nam daarna, samen met hoogleraar bestuurskunde Filip De Rynck en afscheidnemend burgemeester Lieven Janssens van Vorselaar, deel aan een panelgesprek.

“Ik heb me lang afgevraagd waarom jullie ooit in de politiek gestapt zijn,” opende Katrien Loots haar betoog. “Jullie krijgen de volle laag op de sociale media. ‘Bedriegers, ruziemakers, zakkenvullers’… Iedereen mag jullie gratuit uitschelden. Er is zoveel wantrouwen en negativiteit. Wat drijft jullie om dit te blijven doen? Toen ik er dieper over nadacht, ontdekte ik dat het antwoord simpeler is dan ik dacht. Jullie doen het om exact dezelfde reden als ik. Jullie willen sleutelen aan de maatschappij; ze beter maken. Alleen onze basis en onze aanpak verschilt: jullie sleutelen aan de samenleving vanuit de politiek, ik vanuit het sociaal-culturele veld. Maar onze drijfveren en doelen zijn dezelfde. We kunnen veel van elkaar leren. Daarom zijn avonden als deze zo belangrijk.”

“Burgers op een goede manier betrekken is niet zo gemakkelijk,” zegt Katrien, “Er komt veel bij kijken. Daarbij komt dat participatie het best geïntegreerd is in je hele werking en gemeentebreed kan worden uitgerold en toegepast. Maar dat bereik je niet van de ene dag op de andere. Samengevat komt het erop neer dat je drie regels in je hoofd moet prenten als je participatief werkt: zorg ervoor dat je ‘mee’ bent, snap wat je doet en zorg dat alles samenhangt.”

Zorg dat je mee bent

Katrien: “De tijden zijn veranderd. De burger heeft nu een totaal ander profiel dan enkele decennia geleden. Het middenveld (vakbond, ziekenkas, Gezinsbond, jeugdbeweging…) is niet meer zo sterk als toen, engagementen bij verenigingen zijn losser en vaak tijdelijk, sociale media hebben de rol van nieuwsleveranciers gedeeltelijk overgenomen. Daar komt nog bij dat burgers hoger geschoold zijn dan vroeger. En dat de gemeentelijke adviesraden, waar je vroeger de geëngageerde burgers nog kon bereiken, ook niet meer representatief zijn. Kortom: de burgers van vandaag lijken zelfs niet meer op die van vroeger. Dat betekent dat je als politicus een heel andere relatie moet aangaan met de burger dan die van klant en dienstverlener aan het loket. Tenminste als je hen goesting wil doen krijgen om samen met jou te gaan voor een straffere gemeente. Word partner van je burger, want veel van hen kunnen en willen mee nadenken, mee beslissen. Ze willen die aansluiting maken, en daar moet je als bestuur voor openstaan.”

Participatie die slecht georganiseerd wordt, is zo mogelijk nog schadelijker dan geen participatie.

Katrien Loots, Avansa Kempen

Snap wat je doet

Avansa Kempen is een groot pleitbezorger van burgerparticipatie, maar koppelt er een voorwaarde aan. “Bezint eer ge begint. Snap wat je doet,” aldus Katrien. “Je moet weten dat er verschillende vormen van participatie bestaan: informeren, raadplegen, adviseren, coproduceren en meebeslissen. Een voorbeeld maakt duidelijk wat er scheef kan gaan. Als je een pleintje wil aanleggen en je wil weten hoe de buurt daarover denkt, zeg dan in je communicatie ook dat je wil weten wat er leeft in de buurt voor je dat plein gaat aanleggen. Maar geef niet de indruk dat de buurtbewoners mee beslissen over hoe dat pleintje eruit gaat zien. Want als dat pleintje er anders uitziet dan zij hadden gewild, dan is het vertrouwen helemaal weg: “Eerst komen ze onze mening vragen en dan doen ze er niks mee.” Wek dus geen verwachtingen die je niet kan of wil waarmaken. Leg heel duidelijk uit welke rol de burger kan spelen en welke rol jezelf als bestuur zal opnemen in het proces.”

Zorg voor samenhang

“Tot slot,” eindigt Katrien: “Zorg dat het participatie-idee ingebed is in je beleid. Doe het niet ad hoc, met één participatietraject hier en eentje ginder, maar rol het gemeentebreed uit. We hebben daarvoor een handige tool ontwikkeld, de participatieradio: een radio met veel knoppen. Onderaan staan knoppen waarmee je de goesting bij de burger kan aanwakkeren om mee na te denken over het beleid. In het midden kan je knoppen bedienen die verwijzen naar de domeinen waarop je actief aan participatie wil doen. En boven staat het doel: een veerkrachtige gemeente die door de burgers en de overheid samen gebouwd is. De radio is maar een schematische voorstelling, maar die laat wel perfect zien hoe alles samenhangt. Als je aan één knop draait, dan heeft dat invloed op de rest.”

Return voor de overheid

Burgerparticipatie, allemaal goed en wel: dat je de burger best op nieuwe manieren betrekt, is duidelijk. Maar moderator Lieve De Saedeleer wilde van Filip De Rynck weten wat er voor de overheid in zit en waarom zij zich de moeite zou getroosten. “Ik weet niet eens waar eerst te beginnen,“ antwoordde Filip De Rynck. “Ten eerste win je het vertrouwen van je dorpsgenoten. Ten tweede kom je tot betere inzichten en beslissingen. Niemand kent een buurt immers beter dan de mensen die er wonen. Waarom zou je die expertise niet willen gebruiken? Je komt zo ook tot een beleid dat van onderuit mee gedragen en ondersteund is.”

Burgemeester Lieven Janssens is het levende bewijs dat je met burgerparticipatie ook resultaten boekt. “We hebben meerdere grote en ingrijpende projecten gerealiseerd samen met de burgers,” zegt hij. “Het mooiste voorbeeld is de volledige heraanleg van het Marktplein, die alleen maar een parkeer- en verkeersfunctie had. We hebben het plein helemaal onthard en verkeersvrij gemaakt. Daar hebben we zowat de hele bevolking bij betrokken, tot en met de kindergemeenteraad. Uiteindelijk hebben we die herinrichting gerealiseerd zonder één bezwaar in het openbaar onderzoek. Het resultaat van herhaaldelijk het “waarom” uit te leggen en veel te communiceren.”

“Ik kan je wel zeggen dat het een enorme investering in tijd, mensen en middelen vergt voor je tot zo’n algemeen gedragen resultaat komt. Maar dat is het dan ook waard. En als een kleine gemeente als Vorselaar het kan, dan kunnen grotere gemeenten het zeker.”

Filip De Rynck: “Allicht zullen er ook wel mensen geweest zijn die niet warm liepen voor die heraanleg. Maar ook dát is participatie. Participatie betekent niet dat iedereen zijn zin moet krijgen. Ook hier is een goeie communicatie weer belangrijk. Onderzoek heeft uitgewezen dat 80% van de mensen er vrede mee heeft dat een idee of voorstel niet weerhouden wordt, op voorwaarde dat het goed uitgelegd, onderbouwd en gemotiveerd wordt. Daar staat of valt alles mee.”

Participatie betekent niet dat iedereen zijn zin moet krijgen. 80% van de mensen aanvaardt een idee of voorstel dat niet weerhouden wordt, op voorwaarde dat dat goed gemotiveerd wordt.

Filip De Rynck, Hoogleraar Bestuurskunde

Lieven Janssens: “Je moet de kennis van de mensen ook effectief gebruiken. Als burgers het gevoel krijgen dat ze maar meelopen in een traject dat toch door de overheid al is uitgestippeld, werkt het niet. De basis moet goed zijn.”

⇒ Lees verder onder de video

Start klein en overdrijf niet

“Daar kan Avansa Kempen een rol in spelen,” aldus Katrien Loots: “We kunnen de trajecten begeleiden. We kunnen tips en tricks geven om iedereen bij de les te houden.”

“Katrien legde al uit dat de burgers zelf (mee) laten beslissen een uiterste vorm van participatie is. Als je daar nog niet mee vertrouwd bent, dan is het een goed idee om daar op kleine schaal mee te beginnen. Het hoeft niet meteen over de heraanleg van het dorpscentrum te gaan. Je kan beginnen met burgers te betrekken bij de werking van de bib, bijvoorbeeld. Of doe zoals Kortrijk: daar liet de Stad de bewoners een Trage Wegen-wandeling uitstippelen. Het zijn goeie oefeningen om participatie, en zelfs co-creatie, onder de knie te krijgen.” zegt Filip De Rynck.

“Overdrijf trouwens ook niet met participatie, zelfs niet met de participatievormen zoals informeren en raadplegen. Er zijn tal van domeinen waar burgers zich niet voor interesseren. Net zoals er ook tal van beslissingen genomen moeten worden zonder dat je daarvoor inspraak moet organiseren. Als een wegdek versleten is en vervangen moet worden, moet je daarvoor niet naar de burger stappen. Val hem niet om de haverklap lastig met enquêtes en bevragingen. Doseer. Doe het wanneer het nodig is, en doe het dan vooral goed.”

Gemeentebreed?

Het is ideaal om burgerparticipatie te integreren in een beleid en het gemeentebreed uit te rollen. Maar wat betekent dat precies en vooral: hoe doe je dat, wilde gespreksleider Lieve De Saedeleer weten.

Lieven Janssens: “Het betekent in de eerste plaats dat de basishouding is dat je je wil openstellen voor de mening van de burger. Dat je ervan overtuigd bent dat je daar meer voor terugkrijgt dan dat je erin investeert. Daar begint het mee. En dan kan je op een probleem stoten. Bijvoorbeeld dat je te weinig expertise in huis hebt om een participatietraject succesvol te doorlopen. Weet dan dat er veel expertise ingehuurd kan worden. Avansa Kempen is daar, bij uitstek in onze regio, een goed voorbeeld van. Maar er zijn nog andere organisaties. Spreek die aan. Ze zijn er voor je. Maar kijk ook eens met een vergrootglas naar je ambtenaren. Ook daar zit veel meer kennis dan je denkt. Ze zijn niet alleen de uitvoerders van een beleid. Ze worden regelmatig aangesproken door burgers. Ze voelen als geen ander aan wat er leeft. En ze zullen zich extra gewaardeerd voelen als je, als politicus, hun mening komt vragen. Betrek hen dus bij je beleid.”

“In Vorselaar hebben we ook een burgerkabinet opgericht, dat we de ‘Dorpstafel’ noemen. Een paar keer per jaar komt die ‘raad’ bijeen. We hebben er extra op toegezien dat aan de Dorpstafel ook nieuwkomers zitten en kansarmen, mindervaliden en jongeren die geen lid zijn van een jeugdbeweging. Kortom: we hebben ervoor gezorgd dat ook de moeilijkst bereikbare groepen erin vertegenwoordigd zijn. Kijk, het vergt tijd en energie om tot zo’n ‘Dorpstafel’ te komen. Maar eens die er is, heb je een bijzonder nuttig extra instrument om te gebruiken. Een instrument dat bovendien het vroegere middenveld gedeeltelijk kan vervangen dat nu nog wel bestaat, maar lang niet meer zo sterk is en zichzelf ook wat moet heruitvinden. Zo kan je dus, ook als kleine gemeente, veel doen. En dat hoeft allemaal niet veel geld te kosten. Je moet er gewoon aan willen beginnen. We zorgen er ook voor dat er geen parallelle democratische trajecten ontstaan want het verslag van zo’n Dorpstafel komt ook aan bod op de gemeenteraad.”

We hebben er op toegezien dat in onze Dorpstafel, een burgerkabinet, ook de moeilijkst bereikbare groepen een stem krijgen. Inclusiviteit en participatie zijn essentieel verbonden.

Lieven Janssens, burgemeester Vorselaar

Vergeet de raadsleden niet

Filip De Rynck eindigde met een kleine waarschuwing. “We hebben de hele avond gepraat over burgers betrekken. Maar versta daar zeker niet onder dat je de gemeenteraad mag overslaan. Uiteindelijk zetelen daarin mensen die door de burgers gekozen zijn en in wie zij hun vertrouwen hebben gesteld. Ook die gemeenteraadsleden moeten zich betrokken blijven voelen en zich gerespecteerd weten. Zorg ervoor dat, wanneer je een participatieavond organiseert, zij nadien niet in de krant moeten lezen wat er beslist is. Dat zou enorm demotiverend werken. Een goed participatietraject spreekt echt iedereen aan: de bewoners, de ambtenaren, het middenveld maar ook de politici zelf.”

⇒ Heb jij na het lezen van dit verslag ook goesting om op een goede manier aan de slag te gaan met participatie? Kijk op www.burgersbetrekken.be voor het handboek over participatie, ons E-zine of schrijf je in voor Broodje Burger.

Foto’s © Stes
Video © Replay Audiovisual Media